Phân tích bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi

31/12/2019

Nhắc đến những danh nhân ở Việt Nam làm sao chúng ta có thể quên được Nguyễn Trãi. Không chỉ là người anh hùng giải phóng dân tộc, Nguyễn Trãi còn là nhà văn, nhà thơ lớn của văn học trung đại. Các tác phẩm của ông là những cảm nhận độc đáo và mới mẻ về con người và cuộc sống. Một trong số đó là bài thơ “Cảnh ngày hè”,  bài thơ số 43 trong tập thơ “Bảo kính cảnh giới” được viết khi người về ở ẩn tại Côn Sơn.

Phân tích cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi (1380-1442) hiệu là Ức Trai, là một quan đại thần dưới triều đại nhà Lê. Ông đã từng viết nên tác phẩm “Bình Ngô Đại Cáo” được coi như là bản tuyên ngôn độc lập thứ hai của dân tộc Việt Nam. Ông còn là một danh nhân văn hóa thế giới, một nhà sử gia và là một đại thi hào dân tộc. Sự nghiệp văn chương mà ông để lại vô cùng đồ sộ. Trong đó, phải kể đến tập thơ Quốc Âm Thi Tập, gồm 254 bài thơ được viết bằng chữ Nôm và được sắp xếp thành 4 phần: vô đề, môn thời lệnh, môn hoa mộc và môn cầm thú. Đây là tập thơ ông viết trong những ngày tháng rời xa chốn triều đình về ở ẩn tại Côn Sơn. Quốc Âm thi tập là tập thơ Nôm sớm nhất, đặt nền móng cho thơ ca trung đại. Tập thơ sử dụng linh hoạt các nghệ thuật, phản ánh vẻ đẹp nhân cách của người anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi với tình yêu nước, thương dân với tình yêu thiên nhiên tha thiết cũng như cốt cách thanh cao, ung dung, tự tại. Trong Quốc Âm Thi Tập tiêu biểu hơn cả phải kể đến bài thơ số 43 thuộc mục vô đề gồm 61 bài thơ Bảo kính cảnh giới (gương báu răn mình). Khi đưa vào chương trình giảng dạy có tên là “Cảnh ngày hè” . Từ bức tranh này ta có thể cảm nhận được tâm hồn cao đẹp của Nguyễn Trãi.
Câu thơ mở đầu :

“Rồi hóng mát thuở ngày trường”

Trong nhiều bản dịch “rỗi hóng mát”. Tuy nhiên nếu dịch là “Rỗi” hay “Rồi” thì ý nghĩa của câu thơ vẫn không thay đổi. Nghĩa là, nhân lúc rảnh rỗi, không có việc gì làm rất an nhàn rất ung dung dẫn tới hoạt động “hóng mát”. “Thuở ngày trường” tức là dành cả một ngày dài để cảm nhận cuộc sống, cảm nhận thiên nhiên – hóng mát. Nhịp thơ 1/2/3 giúp ta hình dung ra tâm thế chậm rãi, khoan thai của Nguyễn Trãi. Với con người cả đời bận việc nước việc dân thì việc có một ngày dài để nghỉ ngơi, an nhàn tận hưởng cuộc sống quả là đáng quý. Do vậy, câu thơ mở đầu chính là nguyên cớ của bài thơ.

Nếu thiên nhiên trong thơ văn trung đại thường hiện lên bởi tính chất ước lệ, tượng trưng, đài các, kiêu sa và thường mang ẩn ý để nói lên tâm sự, chí khí, phẩm chất của người quân tử thì bức tranh thiên nhiên mà Nguyễn Trãi khắc họa trong bài thơ “Cảnh ngày hè” hiện lên như một hình ảnh thiên nhiên có thật, như một đối tượng thẩm mỹ khách quan khác hẳn với tính chất ước lệ cổ điển thường thấy trong thơ văn trung đại xưa này.
Cụ thể qua các câu thơ:

“ Hòe lục đùn đùn tán rợp giương
Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ
Hồng liên trì đã tiễn mùi hương”

Trong ba câu thơ trên có những hình ảnh thiên nhiên: cây hòe, hoa lựu (thạch lựu), ao sen hồng (hồng liên trì). Bức tranh thiên nhiên được khắc họa gần gũi, thân thuộc với đời sống con người. Hình ảnh hồng liên trì mang đến tính ước lệ tượng trưng thường đi cùng với hình ảnh tùng- cúc- trúc- mai trong thơ văn trung đại. Tuy nhiên tác giả đã khéo léo khi thôi hơi hường mới mẻ vào bức tranh này bằng hình ảnh tán hòe và hoa lựu, khiến bức tranh trở nên quen thuộc và gần gũi hơn rất nhiều. 

Ta thấy, có màu xanh lục của tán lá hòe, có màu đỏ của hoa lựu và màu hồng của hoa sen. Đây là sự kết hợp hài hòa về màu sắc. Những gam màu tương phản nhau nhưng khi kết hợp lại làm nổi bật nhau, chấm phá nên một bức tranh thiên nhiên tươi đẹp và rực rỡ. Khi tả về tán hòe, tác giả sử dụng từ láy “đùn đùn”, đây là một động từ mạnh miêu tả sự mở rộng tầng tầng lớp lớp về chiều cao chiều ngang ra không gian, che rợp cả một góc sân của tán cây xòe. Đồng thời cho thấy sức sống căng tràn, mãnh liệt và mạnh mẽ tiềm ẩn bên trong thiên nhiên. Cùng với từ láy đùn đùn là động từ “phun” để miêu tả sắc đỏ và dáng dấp của hoa lựu. Hoa lựu bên hiên nhà càng ngày càng trở nên đỏ hơn, rực hơn. Bức tranh này luôn có sự chuyển động, bừng bừng sức sống được khơi dậy trong những ngày hè. Nguyễn Trãi không chỉ cảm nhận thiên nhiên bằng thị giác quan sát các sắc màu các hoạt động sống mà còn dùng đến cả khứu giác để cảm nhận mùi hương, cụ thể ở đây là hương sen “hồng liên trì đã tiễn mùi hương”. Tiếp tục sử dụng động từ “đã tiễn” để diễn tả sen đã đến độ chín muồi, tỏa ra hương thơm ngào ngạt lấp đầy khung cảnh xung quanh. Như vậy chỉ với ba câu thơ, Nguyễn Trãi mang đến những thước phim quay chậm về thiên nhiên. Bởi bức tranh đó không hề tĩnh lặng mà luôn luôn chuyển động, sinh sôi nảy nở, tràn đầy sức sống mãnh liệt, có màu sắc hài hòa và có mùi hương. Bức tranh ngày hè được ra với dáng vẻ sinh động và gần gũi khiến người đọc người nghe không ngừng liên tưởng, tưởng tượng. Thế giới thiên nhiên này cũng thể hiện được cái nhìn nghệ thuật mới mẻ của nhà thơ dưới nhiều góc độ.

Phân tích cảnh ngày hè

Bên cạnh vẻ đẹp của cảnh sắc thiên nhiên, bức tranh “Cảnh ngày hè” còn là bức tranh về cuộc sống của con người được thể hiện qua hai câu thơ:

“Lao xao chợ cá làng ngư phủ
Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương “

Trước hết, hai chữ “tịch dương” gợi lên về thời gian. Đó là thời điểm chiều tối, ngày tàn. Nguyễn Trãi cũng đã sử dụng rất thành công các từ láy “lao xao” , “dắng dỏi” để khắc họa bức tranh con người. Bằng việc đưa những từ láy này lên đầu câu nhà thơ nhấn mạnh âm thanh sôi động của khung cảnh ngày tàn. Phiên chợ cuối ngày hè này khác hẳn với phiên chợ trong “Hai đứa trẻ”. Nếu như phiên chợ trong “Hai đứa trẻ” Thạch Lam đưa tới hình ảnh vắng vẻ, tĩnh lặng gợi đến sự nghèo khó nơi hai chị em Liên đang sinh sống thì trong “Cảnh ngày hè” là một phiên chợ “lao xao”. Tức là một phiên chợ huyên náo, nhộn nhịp, đông đúc thể hiện cuộc sống yên bình, ấm no của người dân nơi làng ngư phủ. Những người dân chài lưới, sáng thì kéo vó ra khơi, chiều tối họ họp phiên chợ để trao đổi buôn bán. Đây không chỉ là hoạt động trao đổi hàng hóa bình thường mà còn là nơi trao đổi tình cảm, niềm vui sum họp, tụ họp sau một ngày dài vất vả. Đâu đây, là tiếng hoạt động sôi nổi tiếng cười nói của những người dân chài. Hòa cùng âm thanh “lao xao” đó là âm thanh “dắng dỏi” của ve sầu- loài vật đặc trưng của mùa hè. Tiếng ve được tác giả cảm nhận như tiếng đàn qua từ “cầm” thể hiện âm sắc vui vẻ, du dương. Với hai câu thơ trên, Nguyễn Trãi như bày ra trước mắt người đọc một khung cảnh làng quê bình dị với những hoạt động thường ngày, một cuộc sống dân dã ấm no, hạnh phúc của dân làng ngư phủ.

Trong thơ ca xưa, thiên nhiên luôn luôn là chủ thể, con người thì trở nên nhỏ bé trước thiên nhiên “Lom khom dưới núi tiều vài chú” “Lác đác bên sông chợ mấy nhà”. Đến với “Cảnh ngày hè”, tư tưởng của Nguyễn Trãi đã tiến bộ và đổi mới rất nhiều. Con người mới là chủ thể của bức tranh. Bức tranh thiên nhiên và con người hòa quyện với nhau, đồng điệu với nhau. Thiên nhiên thì bừng bừng sức sống con người thì huyên náo, nhộn nhịp.
Hai câu thơ cuối:

“ Dễ có ngu cầm đàn một tiếng
Dân giàu đủ khắp đòi phương”

Hai câu thơ này toát nên nhân cách và tâm hồn của tác giả. Nghệ thuật mà tác giả lựa chọn là sử dụng điển cố điển tích. Điển tích “ngu cầm” gợi nhớ đến cây đàn của vua Ngu Thuấn. Người đời nhắc đến vua Ngu Thuấn bởi đây là thời kỳ thái bình thịnh trị nhất ở đất nước Trung Quốc. Vua Ngu Thuấn có cây đàn đánh nên khúc nam phong để ca ngợi cuộc sống ấm no sung túc của nhân dân bấy giờ. “Dễ có” ở đây thể hiện mong ước của Nguyễn Trãi, muốn có một cây đàn để ca ngợi cuộc sống thái bình nơi làng quê ông gắn bó hoặc gửi gắm ước muốn rằng người dân của nước mình cũng có cuộc sống an bình như thời vua Ngu Thuấn. Nguyễn Trãi là một vĩ nhân, người cả đời vì nhân dân vì dân tộc, ông đưa cả nỗi lo dân vào trong thơ ca của mình. Ông quan tâm đến những người dân đen, những người thấp cổ bé họng nhất trong xã hội ấy và mong muốn họ có một cuộc sống tốt đẹp nhất. Khao khát “dân giàu” không những chỉ là một ngôi làng mà là khắp mọi phương. 

Qua đây ta thấy được cốt cách cao đẹp của nhà thơ. Ông như gửi gắm tâm sự nỗi niềm của mình vào hai câu thơ cuối. Dù là thời gian nhàn rỗi nhất, ung dung tự tại, có thời gian hòa mình vào cảnh vật thiên nhiên vào cuộc sống con người thì ông  vẫn luôn có những trăn trở, day dứt trong tâm trí. Tâm của người vẫn không nhàn rỗi bởi luôn lo lắng cho đất nước cho nhân dân. Một vị anh hùng dân tộc luôn mang trong mình tâm thế trung quân ái quốc. Dù rời xa quan trường, rời xa chính trị ông vẫn không quên trách nhiệm với dân, luôn có tấm lòng thiết tha, đau đáu về cuộc sống giàu đủ, thịnh trị, thanh bình. 

Nguyễn Trãi là một người có xuất thân quyền quý thế nhưng ông không hề quay lưng với nhân gian với cuộc sống đời thường. Ông lại lựa chọn chất liệu thơ ca rất đơn sơ, bình dị và mộc mạc: nào là tán hoè, hoa lựu, hoa sen nào là chợ cá tiếng ve. Ông không hề để ý tới cuộc sống vinh hoa phú quý, danh lợi mà chỉ đồng điệu với cuộc sống rất đỗi bình thường, dân dã với tình yêu thiên nhiên.

Như vậy, có thể nói bài thơ “Cảnh ngày hè” của Nguyễn Trãi không chỉ là bức tranh cảnh sắc thiên nhiên mùa hè và còn khắc hoạ rất thành công hình ảnh cuộc sống con người bình dị, dân dã. Bài thơ không chỉ có nhiều sáng tạo về mặt nghệ thuật như thể thơ, nhịp thơ, sử dụng điển tích điển cố... Mà còn bộc lộ tâm hồn, nhân cách cao đẹp của vị anh hùng dân tộc tài hoa, một đại thi hào dân tộc với cả một cuộc đời dành trọn cho quê hương đất nước, hết mình vì nỗi an dân.

>> Xem thêm: